Euskal Herriak pairatzen duen gatazka politikoaren ondorio hildakoen senitarteko batzuek Gasteizko Legebiltzarreko Giza Eskubideen Batzordearen Ponentziaren aurrean, honako hau esan genuen:

1.        Oraingoa ez da guk nahi izan genukeen eztabaida. Eztabaida edo gizarte mailako polemika hau ez dugu guk sortu. Dela urte pasatxoa, eta ETAren su-etenarekin hasitako egoera berezian, “biktimak”, “hildakoen senitarteak” eta abarretaz mintzatzen hasi ziren. Askoren ahoan egon da gaia ordutik hona. Helburu ezberdinekin eta zintzotasun ezberdinez mintzo da gutaz. Beno, hobe esanda, gutaz baino gatazka politikoan suertaturiko hildako batzuen senitarteei eskeini zitzaien arreta. Horrekin, beraz, sofrimendua alde bakar batekoek pairatu izan balute bezala margotu nahi izan dute koadroa. Eta, gauzak horrela, gaia atera dutenen borondatearen aurka, inoiz nahi izan ez dugun protagonismoa eman digute.

2.        Izan ere, gu ez baikara ezeren protagonista. Gatazka politikoaren ondorioz bizitza utzi duten pertsona batzuen senitarteak gara. Senideak elkarteko lagunek esaten duten bezalaxe, baina inkluso bizikiago, guk ez dugu inolaz ere egoera hau hautatu. Gainera etorri zitzaigun zirkunstantzia hutsaren ondorioa da hemen gu egotea. Ez dugu, beraz, inongo meriturik.

3.        Beraz, haiei buruz mintzatu beharko litzateke, ez guri buruz. Gure senitarteak Herri honen borrokaren eragile zuzenak izan ziren. Borrokatu ziren, eta borroka horretan galdu zuten bizia. Euren borroka eta beronen arrazoiak dira funtsezkoak. Horretaz mintzatu behar da, baldin eta euren eskuzabaltasunari begirunerik izango badiogu.

4.        Alabaina, Herri honek pairatzen duen arazo kolektiboetaz mintzatu egin beharrean bestelako hizpideak aurkezten zaizkigu egoera berrian. Esan bezala, guk nahi gabe, sofrikarioa eta minaren inguruko eztabaida bultzatu dute. Herri honek pairatu eta pairatzen duen egoerak gertakari lazgarriak ekarri ditu. Hildakoak, zaurituak, torturatutakoak, desagertuak, espetxeratutakoak, ihes egin behar izan dutenak, euren bizitza modu traumatiko batez afektaturik ikusi duten pertsonak. Eta euren senitarteak. Eta, bapatean, gatazka politikoa bukaturik bailitzan, gatazka horretan suertaturiko konpondu beharrekoetaz mintzatu egiten zaizkigu. Eta, areago, konpondu beharreko hori alde bakar batetan izan balitz bezala.

5.        Guk ez dugu azterketa politiko borobilik egin nahi. Egoera oso itxaropentsua den edo, aldiz, usteldurik ote dagoen hausnartzeko izango dira guk baino jantziagoak. Baina bistan da, hori ezin uka, gure senitarteek bilatu zituzten helburu politikoak ez direla lortu. Aurkakoa esango lukeena gezurretan lebilke. Antolakunde ezberdinetan militatu zuten gure senitarteek, batzutan inkluso antolakunderik gabe borrokatu ziren. Baina bazegoen, eta badago, modu ezberdinez esaten ahal bazaio ere, guztiona, amankomuna den helburua: Euskal Herriaren askatasuna. Euskal Herria onartua izan dadila, eta bere erabakiak hartzeko gaitasuna ukan dezala.

6.        Eta, esan bezala, hortik nahikoa urrun dago gure Herria egun. Are, egungo egoera lasaia betirakoa izango dela ezin daiteke bermatu. Gatazka politikoak bere intentsidade osoaz dirau, eta sustraizko arazo politikoa konponduko ez den bitartean gure senitarteak hil ziren egoeraren antzeko batetara itzultzeko arrisku haundia dago.

7.        Horregatik da ez dugula ulertzen alde ezberdinetatik biktimen inguruan egiten diren aipamenak. Ez bada benetako eztabaidari itzala egin eta izkutatzeko asmoa delako. Eta hala izaten ari delaren susmo sendoak ditugu. Harrigarria baita zein den Gobernu espainiarraren (eta, ezberdintasunak ezberdintasun, frantziarraren) jokabidea. Gatazka politikoaren sustraietan ez du inolaz ere sartu nahi: ozenki aitortu dute bere eledunek. Baina, bienbitartean, gatazka bukaturik balego bezala egiten du, sorturiko kalteak goxotuz eta ahantzerazten saiatuz.

8.        Ez dugu ukatzen sofritu eta sofritzen dugunik. Guk gure sofrimenduaren trukean ez dugu ezer nahi. Ezen eta gure sofrimendua arintzeko egin litekeena alperrik izateaz gain erabat bidegabea baitlitzateke. Gure senitarteak ez ziren guregatik, euren senitarteegantik borrokatu. Bestelako helburuak zituzten. Eta euren borroka manipulatzea litzateke gu erdian jartzea.

9.        Gu ez gara inorren eta ezerren zordun. Biktimekin gizarteak zor haundia duela diote. Guri ez zaigu ezer zor. Zalantzarik ez, abertzaleek eta Euskal Herriak ezin izanen lukete inola ere ez gure senitarteen emaitza ahaztu. Baina guri tokatu egin zaigu, eta eska dezakegun gauza bakarra - eta hala egiten dugu guk sofritu duten beste guztekin - errespetoa eta erabilia ez izatea da.

10.     Eta begiruneak gure esistentzia onartzean du oinarria eta abiapuntua. Horixe izan baita azken hilabeteotako irainik haundiena. Kaltetuak eta biktimak aipatu dituzte batzuek, beti ere kaltetu horiek alde bakar batetan suertatu baliran. ETA eta beste antolakunde armatu batzuen iharduerak kaltetu edo perjudikatu batzuk ekarri ditu. Inork ukatuko al luke hori? Guk badakigu pertsona horiek esistitzen direla, eta ez dugu inolaz ere ez euren mina eta sofrikarioa ukatzen. Baina, era berean, aurrekoaren bezain ukezina da estatuak erabilitako bortxaren ondorioz beste milaka pertsona izan direla zentzu horretan biktimak eta eragindakoak. Besteak beste, gure senitarteak. Haiei buruz, gure minari buruz, aldiz, batzuek ez dute tutik esan. 

11.     Arazo hau haundiagoa da, ezen eta bukaezina baita estatuen bortxaren ondorio lazgarriak modu oso ezberdinez pairatu dituztenak. Batzuetan legez kanpo, beste batzuetan legearen barnean ere, estaduek milaka hildako, zauritu, torturatu eta jipoitu eragin dituzte. Ez al dute horiek, bada, sofritu? Ez al dute euren senitarte eta lagunek minik hartu? Nola neurtzen da nor den biktima eta nor ez? Non jarri behar dugu muga? Soilki sofritu al dute prozedura judizial batetan euren aldeko epaia lortu duten horiek? Zein bortxa izan da bidezko eta zein ez? Ez al du sofritu komisaldegitik pasa ondoren traumatizaturik geratu dena? Ez egun ere iheslari dabilen pertsonaren familiak? 

12.     Sendimenduak dira mahai gainean daudenak, eta sendimenduekin joko politikoa egitea jokabide likitsa da, trafiko gaitzesgarria. Gutariko bakoitzak sofritu duena, nola itzultzen da politikoki? Herri honetan sofrimendu ugari egon izanak ba al dio inori arrazoin politikorik ematen? Ezezkoan gaude gu. Nora garamatza biktimen inguruan dagoen eztabaida honek? Zein da helburua? Pertsona batzuei diru batzuk ematea? Zer ote da aldarrikatzen den gizartearen errekonozimendua? Sofritu dugun pertsonak eragile politiko koalifikatuak al gara? Zergatik? Eta zein da gure posizioa? 

13.     Zalantzarik ez, sofritu dugun guztiok ezagutu dugun ataka ez dugu inorentzat nahi. Horixe izango da seguruenik dagoen ondorio edo konklusio amankokun bakarra. Konpon daitezela gauzak eta ez dadila berriro halakorik getatu. Baina, zertan datza gauzen konponketa hori? Nola konpondu behar dira gauzak? Bistan da gatazka polizialki edo politikoki konpontzeak ondorio erabat ezberdinak ekarriko lituzkeela. Eta, halaber, bistan da ere sofritu dugun pertsona guztiok ez dugula berdin aztertzen gure Herriaren egoera. Biktimok ez dugu azterketa politiko amankomunik. Izen horren azpian sendimenduak eta bizitza-esperientzia mingarriak kausituko ditugu, baina ez azterketa politikorik. 

14.     Hortaz, guk ez dugu gure senitarteen ordezkari politikoak izan nahi. Gure familiarrek eta lagunek egitasmo eta estrategia politiko batzuen alde egin zuten borroka. Guretzako begirunea eskatzen dugun bezala, gure senitarteen entregari zor zaion errespetoa gorde nahi dugu guk. Eta horregatik da gizartean izan dezakegun eragina (akaso, esan bezala, merezi ez dugun eragina) gure senitarteen oinordeko eta burkideekin  batera nahi dugula konpartitu. Euskal Herriaren askatasuna ez da oraindik lortu, eta norabide horretan diharduten antolakundeetan, gure senitarteek militatuko luketen antolakundeetan alegia, dugu guk nonbait izatekotan erreferentzia politikorik argiena. 

15.     Beraz, zerbait esan edo egin beharko dugunean optika edo prisma horretatik egingo dugu. Gure artean ezbedintasun nabarmenak daude. Guztiok ez dugu berdin pentsatzen. Baina, aurreko pasartean aipaturikoaren ildotik, erraz identifika daiteke Euskal Herrian gaur egun gure senitarteek hartuko luketen bidea. Ez gara gu estrategia, taktika eta abarrekoen zurrunbiloan sartuko. Baina erraz igartzen du zeintzuk jokabide politikok egiten duten aurrera gure senitarteek irekitako norabidean. 

16.     Gizartean nolabaiteko eragina izan dezakegula esan dugu ere, zertxobait lehenago. Guk nahi ez dugun protagonismoa eman zaigu. Horren aurrean bi postura har genezake. Bata eragiteko gaitasun hori etengabean aritzea litzateke. Protagonismoari uko egin ez eta horretaz baliatzea. Biga eragiteko ahalmen hori erabat ignoratzea litzateke, ipuina gurekin joango ez balitzan. Bigarren hau onartezina litzateke, iresponsablea, aipatu bezala gure inguruan sortarazitako eztabaida norabide okerrez eta asmo txarrez baitago martxan jarria. Lehengoaren arriskua da azkenean, konturatu gabe bada ere, gutaz mintzatzen bukatzea, gure sofrimenduaz, gure minaz. 

17.     Beraz, posizio bi horietatik urrundu nahiz, ez gara entzun behar izaten den gauza askoren aurrean mutu geratuko. Baina, era berean, argi aldarrikatu nahi dugu gure eta beste batzuen sofrimenduaz besterik gabe mintzatzeak kaltea baino ez dakarkiola gure gizarteari. Gertatutakoa ezin da ahaztu, jakina. Baina ezin gara iraganaldiari loturik geratu. Gure Herriak bizi behar du, aurrera begiratu behar du. Ez dugu gure interbentzio publikoaz iparrorratza bortxatuko. 

 Hildako batzuen senitartekoak